22 ਮਾਰਚ, 2026
ਵਿਸ਼ਵ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਜੋਂ, ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ (UN) ਦੇ 170 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹੋਂ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਪਾਬੰਦ ਸੰਧੀ (Global Plastic Treaty) ਨੂੰ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਦੇਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਲ 2026 ਦੇ ਅੰਤ ਤੱਕ ਇਸ ਸੰਧੀ ਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪੈਰਿਸ ਜਲਵਾਯੂ ਸਮਝੌਤੇ’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੰਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਨਿਪਟਾਰੇ ਤੱਕ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ‘ਤੇ ਪੈ ਰਹੇ ਘਾਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।
ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ‘ਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਟਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦਾ ਕੂੜਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਫ 9 ਫੀਸਦੀ ਹੀ ਰੀਸਾਈਕਲ ਹੋ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਬਚਿਆ ਪਲਾਸਟਿਕ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਸੰਧੀ ਤਹਿਤ ਸਿੰਗਲ-ਯੂਜ਼ ਪਲਾਸਟਿਕ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਗਾਈ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਪਦਾਰਥ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਜੋ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੀਸਾਈਕਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਣ। ਯੂਰਪੀਅਨ ਯੂਨੀਅਨ ਅਤੇ ਕਈ ਅਫਰੀਕੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਰੁਖ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤ ਵਰਗੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ ਅਤੇ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਬਦਲ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾ ਆਵੇ।
ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੀਆਂ ਹਾਲੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਮਾਈਕ੍ਰੋਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਮਿਲਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕੈਂਸਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹੁਣ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਧੀ ਵਿੱਚ ‘ਸਰਕੂਲਰ ਇਕਾਨਮੀ’ (Circular Economy) ਦੇ ਮਾਡਲ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤਣ ‘ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਵੱਡੀਆਂ ਗਲੋਬਲ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪੈਕੇਜਿੰਗ ਨੀਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਰਨ ਲਈ 2026 ਤੱਕ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਸੰਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿਰਫ ਵਾਤਾਵਰਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਰਥਿਕਤਾ ‘ਤੇ ਵੀ ਪਵੇਗਾ। ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪੱਖੀ ਬਦਲਵੇਂ ਉਦਯੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣਗੇ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਪਲਾਸਟਿਕ ਟੈਕਸ’ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਦਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨਿਗਲਣ ਕਾਰਨ ਮਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਧੀ ਸਾਡੀ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਇਸ ‘ਤੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ 2040 ਤੱਕ ਪਲਾਸਟਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ 80 ਫੀਸਦੀ ਤੱਕ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 2026 ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਅੰਤਿਮ ਮੀਟਿੰਗ ‘ਤੇ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਧੀ ਸਾਬਤ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੋਈ ਸਾਂਝਾ ਖ਼ਤਰਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਲਾਸਟਿਕ ਮੁਕਤ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਫਰ ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਮੋੜ ‘ਤੇ ਹੈ।
